مباهله چه روزي است ؟
اهميت واقعه مباهله
پس
از فتح مكه در سال هشتم هجرى و درخشش قدرت اسلام در جزيرةالعرب، پيروان
ديگر اديان و مذاهب و رهبران و رجال سياسى و مذهبى توجه خاصى به اسلام و
مسلمانان و به كانون اين قدرت عظيم يعنى مدينةالرسول پيدا كردند. اين امر
زمينه مناسبى را براى نشر و گسترش شعاع اسلام تا اقصى نقاط حجاز و حتى
خارج از آن فراهم آورد و پيامبر اسلام توانست از اين فرصت بخوبى استفاده
كند و با ارسال نامهها و نمايندگان ويژه به رؤساى بلاد و زمامداران
كشورها آنها را به پذيرش اسلام و يا به رسميت شناختن دولت اسلامى و التزام
به مقررات آن فرا خواند .
در سال نهم هجرى
به تدريج هيئتهاى نمايندگى طوائف و قبائل عرب به حضور رسولخدا مىرسيدند
و اين سال را مورخين «عام الوفود» نام نهادهاند. نامه رسولخدا به مسيحيان نجران از جمله نامههاى ارسالى آن حضرت بود كه گروهى از بزرگان و اشراف نجران را به مدينه كشاند. پيام
اصلى اين نامه اعلام رسالت رسولخدا و دعوت از اسقف يا اسقفهاى نجران و
مردم مسيحى آن منطقه به آيين اسلام بود. اما در صورتى از پذيرش اسلام
امتناع ورزند يا بايد مقررات ويژه پرداخت جزيه به حكومت اسلامى را بپذيرند
و يا آماده جنگ شوند.
در
زمان كتابت نامه رسولخدا به اسقف نجران، مردم اين منطقه دو دسته بودند
مسيحيانى كه پيامبر نمايندگان خود را به همراه نامهاى به سوى آنان فرستاد
و مشركانى كه خالدبن وليد از جانب پيامبر به سوى آنها آمد و اين گروه از
ساكنين نجران سرانجام مسلمان شدند و به حضور رسولخدا نيز رسيدند
مخاطب
مستقيم اين نامه اسقف يا اسقفهاى نجران بودند و اين لفظ از آن رو بر آنها
اطلاق مىشد كه سمت پيشواى دينى بودن مردم را بر عهده داشتند و اسم خاص
براى شخص يا اشخاصى به شمار نمىآمد.
در
زمان كتابت نامه رسولخدا به اسقف نجران، مردم اين منطقه دو دسته بودند
مسيحيانى كه پيامبر نمايندگان خود را به همراه نامهاى به سوى آنان فرستاد
و مشركانى كه خالدبن وليد از جانب پيامبر به سوى آنها آمد و اين گروه از
ساكنين نجران سرانجام مسلمان شدند و به حضور رسولخدا نيز رسيدند. 1
اين
هيئت بلندپايه چون در مذاكرات شفاهى با آن حضرت به تفاهم نرسيدند و از سر
لجاج پاسخ آن حضرت به سؤالات اعتقادى خود را قانعكننده ندانستند .
پيشنهاد
ديگرى از سوى رسولخدا دريافتند مبنى بر اين كه اكنون كه هر طرف خود را
محق و ديگرى را باطل مىشمارد بياييد عزيزان خود را جمع كنيم و دست به دعا
برداريم و خداى خويش را بخوانيم و هر يك بر ديگرى نفرين كند تا ببينيم
خداوند نداى كدام طرف را پاسخ مىدهد و آشكار شود چه كسى در ادعاى خود
دروغگويى بيش نيست. اين عمل كه در لغت عرب مباهله ناميده مىشود، راهى
جديد بود كه به نص آيه 61 سوره آلعمران انجام شد .
«فمن حاجك
فيه من بعد ما جاءك من العلم فقل تعالوا ندع ابنائنا و ابنائكم و نسائنا و
نسائكم و انفسنا و انفسكم ثم نبتهل فنجعل لعنةالله على الكاذبين »
پيامبر
اسلام از سوى خداوند بدان مأمور گشت و براى پايان بخشيدن به مجادلات هيئت
نصارى با آن حضرت و اقناع عوام و خواص از مسلمانان و مسيحيان از هر منطق و
استدلالى بهتر و رساتر بود. ولى به گواهى همه منابع تاريخى مسيحيان نجران
پس از قبول اين پيشنهاد چون به ميعادگاه وارد شدند و نشانههاى حقانيت
رسولخدا را در دعوت خويش مشاهده كردند از اقدام بدين كار منصرف شدند و به
پرداخت جزيه و امضاى صلحنامهاى كه رسولخدا شروط آن را مشخص مىساخت، تن
در دادند.
مباهله در عرف و لغت عرب
واژه مباهله مشتق از ماده «بهل» است. گفته مىشود «بهلهالله» يعنى «لعنهالله» 2ولى مباهله
با ملاعنه اين تفاوت را دارد كه «لعن » عبارت است از دعا به ضرر شخص كه از
رحمت الهى دور باشد و «بهل» اجتهاد در لعن است و لذا كسى كه اصرار و
التماس در دعا و نفرين داشته باشد «مبتهل» است.3
در ذيل آيه
61 سوره آلعمران در تفسير واژه «نبتهل» مفسرين متقدم گفتهاند كه در
معناى ابتهال دو قول است : اول آن كه به معناى التعان است و دوم آن كه به
معناى دعا كردن بر ضد شخص دروغگو و طلب هلاكت اوست كه اين شبيه لعن است. 4
و روشن است كه اين دو معنا بسيار نزديك به هم هستند.
مسيحيان
توسل جستن به مباهله را از مختصات پيامبر اسلام به شمار نياورده بودند و
او را در اين جهت دنبالهروى انبياء الهى مىدانستند.
اين
معنا در عرف عرب و نزد پيروان اديان آسمانى معنايى كاملا شناخته شده بود و
دعوت پيامبر اسلام از مسيحيان به مباهله دعوت به كارى بديع و فتح بابى
جديد براى اثبات حق و ابطال باطل نبود. از اين رو مىبينيم كه مسيحيان
نجران خيلى طبيعى با آن برخورد كردند و حتى وقتى پيامبر اسلام بر سر
زانوان خود نشست و دست به دعا برداشت ابوحارثه اسقف بزرگ مسيحيان گفت :
«جثى والله كما جثى الانبياء للمباهلة ؛ او همانند انبيا براى مباهله نشسته است . »5
از
اينجا معلوم مىشود كه مسيحيان توسل جستن به مباهله را از مختصات پيامبر
اسلام به شمار نياورده بودند و او را در اين جهت دنبالهروى انبياء الهى
مىدانستند.
در حقيقت «مباهله » واژه اي عربي
است و معناي آن رها کردن و قيد و بندي را از چيزي برداشتن است. يکي از
معاني آن به حال خود گذاشتن حيوان مادّه و نبستن پستان اوست تا بدين وسيله
نوزادش بتواند به راحتي شير بنوشد. در زبان عربي به اين حيوان مادّه
«باهل» گفته مي شود.6
امّا اين واژه
در اصطلاح به معناي نفرين کردن دو نفر يا دو گروه به يکديگر است ؛ به گونه
اي که افرادي که با هم درباره يک مسئله مهم ديني، مذهبي و... با يکديگر
گفت وگو و اختلاف دارند، در يک جا جمع شوند و به درگاه الهي تضرع کنند و
از خداوند بخواهند که فرد دروغگو يا ظالم را رسوا سازد و يا بر او عذابي
نازل فرمايد.
مقطع زمانى واقعه مباهله
سيدبن
طاووس در تعيين روز مباهله بيست و يكم و بيست و چهارم و بيست و هفتم ماه
ذىحجة را نقل ياد كرده واصح آنها را بيست و چهارم ذىحجة دانسته است7 و
سپس همين روز را به عنوان روز خاتم بخشى اميرالمؤمنين و نزول آيه ؛
«انما وليكم الله....» معرفي مي کند .
مناظره ي مسيحيان با پيامبر (ص)
مسيحيان نجران با آن حضرت به بحث و مناظره نشستند و مسائلى چند از آن حضرت پرسيدند .
از
آن حضرت پرسيدند نظر شما درباره بزرگ ما حضرت مسيح چيست ؟ پيغمبر فرمود :
او بنده خدا بود كه او را برگزيد و بهخود مخصوص گردانيد .
پرسيدند
: آيا براى او پدرى سراغ دارى كه از او به وجود آمده باشد ؟ حضرت فرمود :
وجود او به سبب زناشويى نبوده تا پدرى داشته باشد .
پرسيدند
پس چگونه مىگويى كه او بنده آفريده شده خدا بود با اين كه تو تاكنون بنده
آفريده شدهاى نديدهاى جز اين كه از راه زناشوئى به وجود آمده و داراى
پدر مىباشد ؟
اينجا بود كه خداوند
پاسخ آنها را داد و آياتى از سوره آلعمران بر پيغمبر نازل شد كه « ان مثل
عيسى عندالله كمثل آدم خلقه من تراب ثم قال له كن فيكون * الحق من ربك فلا
تكن من الممترين * فمن حاجك... على الكاذبين » پس پيغمبر خدا آنان را به
مباهله دعوت كرد و فرمود كه خداوند به من خبر داد كه پس از مباهله هر كسى
كه بر باطل است عذاب بر او نازل خواهد شد و بدين وسيله حق از باطل جدا
خواهد شد. 8
سرانجام قرار مباهله گذاشته شد و چنان كه ظاهر
آيه مباهله نشان مىدهد و بيشتر منابع نيز تصريح دارند دعوت به مباهله از
سوى پيامبر بود نه از سوى مسيحيان9 و در برابر اين پيشنهاد آنان به مشورت
نشستند و نظرشان بر آن شد كه تا صبح روز ديگر از آن حضرت مهلت بگيرند پس
چون به نزد همراهان خود بازگشتند اسقف آنان گفت فردا به محمد صلى الله
عليه وآله وسلم بنگريد اگر با فرزندان و خاندان خود آمد از مباهله با او
بپرهيزيد ولى اگر با اصحاب و ياران خود آمد با او به مباهله برخيزيد كه او
بر چيزى نيست. 10
روز موعود
دست
حسن در دست پيامبر و حسين در آغوش او و فاطمه پشت سر آن حضرت و على پشت سر
فاطمه قرار داشت و رسول خدا بدانان فرمود كه چون من دعا كردم شما آمين
بگوييد. 11
مسيحيان نجراني وقتي حقانيت رسول را مشاهده کردند ، از مباهله خودداري کرده و به مصالحه راضي شدند .
